Un viaxe per Bretaña

Esti recorríu alrodiu de Bretaña ta escritu cola collaboración de la mio fía Xana, que yera tamién una copilota perfeuta y perllevaba'l llibru de bitácora, de mou que nel testu pueden atopase dos rellatos: unu más personal y que tien que ver col viaxe que ficimos, les paraes, les anécdotes, etc y un segundu rellatu, sobre tou, el de les vieyes histories del llugar, lleendes y curiosidaes, que débense, en bona parte, a les informaciones d'un llibru máxicu, fondamente recomendáu:

"Guide de la Bretagne mystérieuse", de Gwenc'hlan le Scouëzec,

© Tchou, éditeur, 1966, 3eme édition

De mano, quiero esculpame polos erros filolóxicos que pudiere cometer nesti testu de calter personal, pos nin soi filólogu nin lo voi ser nel futuru. Y tamién polos erros de xuiciu que pudiere espresar pola mio propia inorancia, pero digo lo que siento, a cencielles, camentando qu'enquivocame ye parte del mio xenoma. Encamiento al que pueda ameyorar tou ello que nun dexe d'apurrir la so opinión, porque, no fondero, trátase non yá de conocer meyor Bretaña, sinón tamién de deprender tou cuanto aquél país hermanu puede enseñanos a los asturianos.

Delles idees sobre toponimia bretona

Enantes d’entamar esti viaxe peles tierres de Bretaña, dende’l golfu de Morbihan a los paisaxes del Penn Ar Bed (literalmente «cabeza del mundu», el Finisterre bretón), paez d’abondu interés facer un repasu eruditu a la etimoloxía de los nomes de llugares más comunes de Breizh, que, pa un non bretonnant, asemeyénse como dos granos de sable, seyendo, como persabemos, testimoniu ñidiu del pasáu hestóricu y de la cultura popular. Hai que decatase de que’l bretón (brezhoneg), al nun ser llingua de raigañu llatino, nun s’amiesta col francés, polo que nun cabe una llingua amestada, entemedies de dambes: o se conoz y fala’l bretón muncho o poco, o nun se conoz.

Los nomes de llugar, entós, estrémense descomanadamente en Bretaña porque, de mano, tan espeyando usos de la llingua propios d’estremaos períodos hestóricos. Caltiénense dellos topónimos d’orixe galu, como’l de la guapísima islla de Bréhat (de briga, altor) o tamién Noyal («el nuevu claru nel monte»), y otros, como’l de los montes d’Arrée que podríen mesmamente ser precélticos. Otros son galoromanos (como Loudéac) o d’etimoloxía ñidiamente llatina (como Peumeurit).

Pero foi la organización parroquial entamada nel momentu de les inmigraciones bretones (sieglos V-VII) la que dexara los resclavos más numberosos na toponimia’l país. Los nomes que, al respective, nun podemos dexar de sorrayar son los qu’entamen en Plou-: unes 180 parroquies, que son agora conceyos, lleven esi raizu. Esti Plou- ye la evolución del vieyu Ploe-, que vien elli mesmu del llatín, col significáu de «pueblu de». En xeneral esti aniciu va siguíu del nome d’un santu, cuasi siempre veníu del país de Gales. Pero esi nun ye l’únicu tracamundiu fonéticu, porque Plou- da otres munches variaciones que tamién elles derivaren col tiempu.

En dellos casos Plou- camudóse por Gwik-. Esti ye’l casu del famosu pueblu Guimiliau, que ye un vieyu Ploemeliau (= la parroquia de San Millau, talamente lo mesmo que Plou-miliau). Ye frecuente l’usu de les dos formes del nome, como el conceyu de Plougar, Gwikar en bretón. Si per un llau la organización parroquial ye l’orixen de numberosos nomes de llugar, lo mesmo pue dicise de los establecimientos monásticos que tamién aportaren a la igua de nomes de parroquies con muncha mayor frecuencia que los que faen referencia a la organización civil.

Vamos ver el significáu primitivu d’otres raíces percorrientes na toponima bretona:

• Los nomes en Lan- faen referencia a una ermita o a un cenobiu, como acaez nos numberosos Lampaul (como Lampaul-Guimiliau), cola significancia del Lan- fundáu por San Paul-Aurélien.

• Los nomes en Tre- sorrayen nel aniciu un llugar habitáu y cultiváu, mas que darréu entamó a designar un «barriu», etc. Atópense asina Tréflevenez o Troguéry.

• Los nomes en Bot- como Botsorhel refiérense a una casería o a una residencia.

Dende’l sieglu xi entamen a surdir nuevos topónimos:

• Los nomes en Lok- son principalmente llugares consagraos: Locmélar, Locronan, dellos Locmaria… mas que bien cierto ye que munches parroquies de Bretaña nun lleven namái que’l nome del santu a seques: Cavan, Edern, Saint-Connan, Saint-Yvi…

Locronan

• Los nomes de parroquies en Ker- (como Kergrist-Moëlou) son infinitamente menos numberosos que los nomes de llugar formaos dende’l mesmu prefixu y que se cuenten por miles: Kergoat («el pueblu de madera»), Kersauson («el pueblu los ingleses»), etc.

Esto avéranos al tema de la toponimia descriptiva: Tou nome de llugar tien un sentíu, magar que del significáu anguaño nun se decaten más que los que lu empleguen. La mayor parte de los nomes de llugar, na Baxa Bretaña polo menos, lleven la seña de la llingua bretona. Munchos son tresparentes palos bretón-falantes, pero nun dexen d’ablucar a los que nun lo son. Asina, cualquier falante nun tendrá torgues en pescanciar Poull-pri (= riegu arciellosu) en Combrit, Uhellou (= les altures) en Trégunc, o Kroaz-Ruz (= la cruz bermeya) en Plouénan. Pero, por munches razones, la mayoría los topónimos tuvieren evoluciones bien estremaes. La pallabra traõn, que noma’l valle o les partes baxes, ye ún de los más corrientes y nun se lu atopa siempre baxo esta mesma forma: vien del vieyu bretón tnou pero camúdase pa dar traou, trou, tro, tré…, y mesmamente nel dominiu del vannetais (ún de los dialectos propios del brezhoneg) inxérese una vocal na metada del grupu tn-: Téno (en Bignan) y Traon (en Plestin-les Grèves) tienen el mesmu sentíu, hasta’l puntu de que’l de Plestin escribiérase Le Téno nel sieglu XVI.